Stills

Klik hier om de laatste Flash plugin te installeren.

Eliazar Gokkes


Eliazar Gokkes

altDe chazan van de sjoel in Middelburg – in goed Zeeuws: de voorganger van de Middelburgse synagoge- dat was meneer Gokkes. Ik had nog nooit van hem gehoord, maar ik zal hem niet vergeten. Eliazar Gokkes. Het Nieuw Israelitisch Weekblad wijdt in mei 1927 een stukje aan hem. 'Met genoegen valt te constateren,' staat er, 'dat nu de heer Gokkes hier een jaar is, van meerder godsdienstig leven gewaagd kan worden. Het synagogebezoek neemt toe, en van de sjoeldiensten kan niet anders dan met lof worden gesproken. Moge het de eerwaarde heer Gokkes gegeven zijn, nog vele jaren zijn functie uit te oefenen.'

Kennelijk kwam meneer Gokkes als geroepen. Moest het joodse leven in Zeeland eens hoognodig worden opgepimpt. En daar kan ik me wel iets bij voorstellen, want er was wel een synagoge in Middelburg –een hele bijzondere zelfs, uit 1705- en één in Vlissingen, maar die van Goes was al dicht en ook de joodse gemeente in Zierikzee was te klein geworden om nog langer voort te bestaan. In het vooroorlogse Zeeland woonden zo’n driehonderd joden, verspreid over al die verschillende eilanden. Gelovig en niet-gelovig, in de stad en op het platteland. Niet te vergelijken met het joodse leven in bijvoorbeeld Amsterdam. Er waren géén joodse scholen, en óók geen kosjere winkels en óók geen rabbijn. Dat was toen zo, en nu nog. Joods leven in de provincie is dus anders. Clara Labzowski uit Zierikzee zat op gymnastiekvereniging Rust Roest. Net als Paula Rotte en Mina Groenleer - al moest ze haar naam natuurlijk altijd spellen.

alt

Eind maart 1942 ploft er in Middelburg een ansichtkaart op de mat. Met hartelijke groet, Familie Gokkes, p/a De Vries, Plantage Franschelaan, Amsterdam. Een berichtje aan de buren is het. Die van Bleek nummer 9 in Middelburg. Geen vakantiekaart maar letterlijk een teken van leven. Op de voorkant een foto van een chique Amsterdams hotel. Misschien wel typisch joods, om in al je ellende net te doen alsof dat nou het stulpje is waar je bent terechtgekomen. Even daarvoor, op 24 maart 1942, moesten alle joodse Zeeuwen gedwongen naar Amsterdam. Nagekeken door buurtbewoners lopen de joodse Middelburgers in colonne naar het station. Stipt op tijd komt de trein voorrijden waar even eerder de joodse Vlissingers zijn ingestapt. Een bijna filmisch beeld. Alleen: deze film is echt. En er komt nog iets bij: de afloop is bekend.

alt

Het onderwerp is zo beladen dat je bijna zou vergeten dat er ook gelukkiger tijden zijn geweest. Toen iedereen er nog was: ouders, zussen en broers, ooms en tantes, nichten en neven. Dat dat verhaal nou nog nooit eerder in samenhang is opgetekend. Het zal toch wel eens tijd worden, nu de laatste ooggetuigen op hoge leeftijd er nog over kunnen vertellen. Laat mij het dan maar doen. Want er was natuurlijk nog een reden om deze film te maken. Het verhaal is onderdeel van mijn familiegeschiedenis. En dan weet je dat een oorlog die lang geleden eindigde, nooit echt voorbij is.

Na de bevrijding is het joodse leven in Zeeland volledig verdwenen. Pas in 1994 wordt de Middelburgse synagoge herbouwd en gerestaureerd. Een jaar later rinkelt daar de telefoon. Een mevrouw aan de lijn, uit Geldermalsen. U kent mij niet, zegt ze tegen degene die opneemt. Maar ik woonde in Middelburg, op Bleek nummer 9, toen meneer Gokkes, twee dagen voor zijn deportatie, een houten kistje aan ons gaf. Hij vroeg om het voor hem te bewaren tot hij terug zou komen. Via via hoorde ik dat de synagoge weer in gebruik is en daar hoort het thuis.

alt
Ruine synagoge Middelburg. Foto: Beeldbank Zeeland

En daar staat het. Het liefdadigheidskistje van Gokkes. In sjoel. Waar eeuwenlang is gezongen, gebeden, getrouwd, gefeest en geleerd. Waar heden en verleden elkaar omarmen. Waar zeventig jaar na dato met genoegen valt te constateren dat het synagogebezoek stilaan toeneemt. En ik heb me laten vertellen dat van de sjoeldiensten met lof kan worden gesproken.

Inleiding Rebecca van Wittene, Première Met Pesach eten we Matzes
Film by the Sea - januari 2013


altalt